پرسشنامهی استاندارد چیست و از کجا نسخهی معتبرش را پیدا کنیم؟
پرسشنامه‌ای استاندارد است که سازنده و مقالهی منتشرشده، روایی و پایاییِ گزارششده، دستورِ نمره‌گذاریِ ثابت و ترجیحاً اعتباریابیِ فارسی داشته باشد. فرقِ ترجمه، اعتباریابی و هنجاریابی، مسیرِ پیداکردنِ نسخهی معتبر، واقعیت‌های مجوز، نشانه‌های فایل‌های «استاندارد»ِ جعلی و مشخصاتِ هشت ابزارِ رایج.
عبارتِ «پرسشنامه استاندارد» را جست‌وجو کنید تا صدها فایلِ فروشی ببینید، همه با برچسبِ «روایی و پایایی تأییدشده». بعضی‌شان واقعاً ابزارِ معتبرند، بعضی ترجمه‌ی بی‌منبعِ یک ابزارِ خارجی‌اند و بعضی پرسشنامهی محقق‌ساخته‌ی کسی دیگر که فقط اسمِ «استاندارد» گرفته است. داورِ پایان‌نامه فرقشان را می‌فهمد، معمولاً در جلسه‌ی دفاع. این نوشته می‌گوید «استاندارد» دقیقاً یعنی چه، نسخهی معتبر را از کجا پیدا کنید، درباره‌ی مجوز چه چیزی واقعاً مهم است و فایلِ مشکوک را از کجا بشناسید.
اگر هنوز بین ابزارِ استاندارد و محققساخته تصمیم نگرفته‌اید، مقایسه‌ی کوتاهش در راهنمای طراحی فرم پرسشنامه آمده است؛ این‌جا فرض بر این است که می‌خواهید از یک ابزارِ استاندارد استفاده کنید.
«استاندارد» یعنی چه؟ پنج شرط
پرسشنامه‌ای استاندارد است که این پنج چیز را داشته باشد — نه این‌که مشهور باشد یا در چند پایان‌نامه آمده باشد:
- سازنده و منبعِ اصلی. نامِ سازنده، سال و مقاله‌ای که ابزار در آن معرفی شده است؛ مقاله‌ای که بتوانید پیدا و بخوانید.
- فرایندِ ساختِ روان‌سنجی. روایی و پایایی در همان مقاله یا مقاله‌های بعدی، روی نمونه‌ای مشخص، گزارش شده است.
- دستورِ نمره‌گذاریِ ثابت. تعدادِ گویه‌ها، طیفِ پاسخ، گویه‌های معکوس، زیرمقیاس‌ها، دامنه‌ی نمره و اگر هست، نقطه‌های برش.
- نسخهی فارسیِ اعتباریابیشده. ترجمه با روشِ معتبر و بررسیِ روایی و پایایی در نمونهی ایرانی، منتشرشده در یک نشریه.
- هنجار، اگر قرار است نمره‌ی فرد را تفسیر کنید. برای پژوهشهای همبستگی معمولاً لازم نیست؛ برای غربالگری یا مشاوره لازم است.
پرسشنامه‌ای که هیچ‌کدام از این‌ها را ندارد، هرچقدر هم «رسمی» به نظر برسد، از نظرِ روش‌شناسی محققساخته است و همان مسیرِ کاملِ روایی و پایایی را می‌خواهد.
ترجمه، اعتباریابی، هنجاریابی: سه کارِ متفاوت
| چه کاری انجام می‌دهد | خروجی | برای پایان‌نامه کافی است؟ | |
|---|---|---|---|
| ترجمه | فقط متن را به فارسی برمی‌گرداند | متنِ فارسی | نه؛ دست‌کم روایی محتوایی و پایایی را خودتان باید بسنجید |
| اعتباریابی | روایی و پایاییِ نسخهی فارسی را در نمونهی ایرانی می‌سنجد | ساختارِ عاملی، آلفا، همبستگی با ابزارهای دیگر | بله، با ارجاع به مقالهی اعتباریابی |
| هنجاریابی | نمره‌های مرجع را در نمونه‌ای معرف از جامعه به دست می‌آورد | جدولِ صدک یا نمره‌ی استاندارد (مثلاً T) | فقط وقتی لازم است که نمره‌ی یک نفر را با جامعه مقایسه میکنید |
یک نکته‌ی مهم: عنوانِ بسیاری از مقاله‌های فارسی «هنجاریابیِ …» است، ولی در بخشِ روش فقط روایی و پایایی گزارش شده و جدولِ هنجاری در کار نیست. بخشِ روش را بخوانید، نه عنوان را. در فصل سوم هم دقیق بنویسید: «از نسخهی فارسیِ اعتباریابی‌شده‌ی …» نه «از پرسشنامهی هنجاریابی‌شده‌ی …»، مگر آن‌که واقعاً هنجار داشته باشد.
ترجمه‌ی معتبر هم خودش روش دارد. راهنمای پرارجاعِ بیتون و همکاران (Beaton et al., 2000) برای انطباقِ بین‌فرهنگیِ ابزارها این مراحل را پیشنهاد می‌کند: دو ترجمه‌ی مستقل، تلفیق، ترجمه‌ی معکوس به زبانِ اصلی توسطِ کسی که ابزار را ندیده، بازبینی در کمیته‌ی خبرگان و پیش‌آزمون. اگر مقالهی اعتباریابی هیچ‌کدام از این‌ها را گزارش نکرده، نشانه‌ی خوبی نیست.
نسخهی معتبر را از کجا پیدا کنیم؟ پنج قدم
- نامِ دقیقِ ابزار و سازنده را پیدا کنید. «مقیاسِ رضایت از زندگی» چند ابزارِ متفاوت است؛ «مقیاسِ رضایت از زندگیِ داینر و همکاران (Diener et al., 1985)» یکی. مقالهی اصلی را در Google Scholar پیدا کنید؛ گویه‌ها اغلب در جدول یا پیوستِ همان مقاله‌اند.
- مقالهی اعتباریابیِ فارسی را جست‌وجو کنید. در Google Scholar، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID)، مگیران، نورمگز و سیویلیکا با عبارت‌هایی مثل «ویژگی‌های روان‌سنجی نسخهی فارسی …» یا «اعتباریابی مقیاس …».
- مقالهی اعتباریابی را ارزیابی کنید. حجم و نوعِ نمونه (دانشجو؟ بیمار؟ کارمند؟ شبیهِ جامعه‌ی شما؟)، روشِ ترجمه، تحلیلِ عاملی، آلفای هر زیرمقیاس، و این‌که تعدادِ گویه‌ها با نسخهی اصلی یکی است یا چند گویه حذف شده.
- متنِ گویه‌ها را از خودِ مقاله یا نویسندگانش بگیرید، نه از فروشنده‌ی فایل. اگر گویه‌ها در مقاله نیامده‌اند، به نویسنده‌ی مسئول ایمیل بزنید؛ معمولاً پاسخ می‌دهند.
- وضعیتِ مجوز را بررسی کنید (بخشِ بعد).
پایگاهِ «گنج» ایرانداک هم برای دیدنِ این‌که پایان‌نامه‌های دیگر همین ابزار را چطور گزارش کرده‌اند مفید است؛ ولی گویه‌ها را از یک پایان‌نامه کپی نکنید، مگر آن‌که منبعش را تا مقالهی اعتباریابی دنبال کرده باشید.
مجوزِ استفاده: آنچه واقعاً باید بدانید
این بخش مشاوره‌ی حقوقی نیست؛ ولی سه وضعیتِ رایج را بشناسید:
- آزاد. سازنده اجازه‌ی استفاده، ترجمه و بازنشر را از پیش داده است. نمونهی شناخته‌شده‌اش PHQ-9 و GAD-7 است که سازندگانشان استفاده از آن‌ها را بی‌نیاز از اجازه اعلام کرده‌اند. ذکرِ منبع همچنان لازم است.
- آزاد برای پژوهش، با درخواست. برخی سازنده‌ها فقط یک ایمیل یا ثبتِ درخواست می‌خواهند تا بدانند ابزارشان کجا به کار می‌رود.
- تجاری. برخی ابزارها ناشرِ تجاری دارند و هر نسخه یا هر اجرا هزینه دارد؛ مثلاً پرسشنامهی افسردگی بک (ویرایش دوم) و پرسشنامهی فرسودگی شغلی مسلش. برای این ابزارها، اجرای آنلاین گاهی مجوزِ جداگانه‌ای لازم دارد.
اگر وضعیت روشن نیست، یک ایمیلِ کوتاه به سازنده بفرستید: خودتان را معرفی کنید (دانشجوی کدام مقطع و کدام دانشگاه)، موضوعِ پایان‌نامه، این‌که از نسخهی فارسیِ اعتباریابی‌شده‌ی کدام مقاله استفاده میکنید و این‌که اجرا آنلاین است، و بپرسید آیا اجازه می‌دهند. پاسخِ مثبت را در پیوست بگذارید؛ داورها این را می‌بینند.
هشت نشانه‌ی فایلِ «استاندارد»ِ مشکوک
- سازنده و سال ندارد، یا منبعش «اینترنت» یا «پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد» بدونِ نام است.
- تعدادِ گویه‌ها با نسخهی اصلی نمی‌خواند؛ مثلاً «PHQ-9» با ۱۲ سؤال.
- طیفِ پاسخ عوض شده است. مقیاسِ عزت نفسِ روزنبرگ چهاردرجه‌ای است؛ نسخهی پنج‌درجه‌ای با «نظری ندارم» دیگر همان ابزار نیست و نمره‌ها و برش‌هایش قابلمقایسه نیستند.
- دستورِ معکوس‌کردن ندارد، در حالی که ابزارِ اصلی گویه‌ی منفی دارد (روزنبرگ پنج گویه‌ی معکوس دارد).
- «روایی و پایایی تأییدشده» بدونِ هیچ عدد و منبعی، یا یک آلفای گردِ بی‌منبع برای همه‌ی ابعاد.
- نامِ زیرمقیاس‌ها با مقالهی اصلی فرق دارد یا گویه‌ها بینِ ابعاد جابه‌جا شده‌اند.
- برای یک موضوعِ خیلی خاص «استاندارد» است («پرسشنامهی استانداردِ رضایت از خدماتِ فلان اداره») ولی هیچ سازنده‌ای ندارد. این‌ها تقریباً همیشه محقق‌ساخته‌اند.
- ارجاع به پایان‌نامه‌ای که پیدا نمی‌شود. عنوان را در «گنج» جست‌وجو کنید.
اگر فایلی یکی از این نشانه‌ها را داشت، لزوماً بی‌ارزش نیست؛ فقط دیگر نمی‌توانید در فصل سوم بنویسید «پرسشنامهی استاندارد». یا منبعِ معتبرش را پیدا کنید، یا با آن مثلِ ابزارِ محققساخته رفتار کنید.
هشت ابزارِ رایج و مشخصاتِ نمره‌گذاری‌شان
این‌ها از پراستفاده‌ترین ابزارها در پایان‌نامه‌های روان‌شناسی، علوم تربیتی، پرستاری و مدیریت‌اند. جدول برای بررسیِ فایلی است که در دست دارید: اگر با این مشخصات نمی‌خواند، احتمالاً نسخهی تغییریافته است.
| ابزار | سازه | گویه | طیف | دامنه‌ی نمره | نکته‌ی نمره‌گذاری |
|---|---|---|---|---|---|
| عزت نفس روزنبرگ (۱۹۶۵) | عزت نفس | ۱۰ | ۴ درجه | ۱۰ تا ۴۰ (کد ۱ تا ۴) | پنج گویه‌ی منفی معکوس می‌شوند (در ترتیبِ رایج: ۲، ۵، ۶، ۸ و ۹) |
| PHQ-9 (Kroenke et al., 2001) | شدتِ نشانه‌های افسردگی | ۹ | ۰ تا ۳ | ۰ تا ۲۷ | برش‌های ۵، ۱۰، ۱۵ و ۲۰: خفیف، متوسط، نسبتاً شدید، شدید |
| GAD-7 (Spitzer et al., 2006) | اضطرابِ فراگیر | ۷ | ۰ تا ۳ | ۰ تا ۲۱ | برش‌های ۵، ۱۰ و ۱۵: خفیف، متوسط، شدید |
| رضایت از زندگی SWLS (Diener et al., 1985) | رضایت از زندگی | ۵ | ۷ درجه | ۵ تا ۳۵ | ۲۰ نقطه‌ی خنثی است |
| بهزیستی WHO-5 | بهزیستیِ روانی | ۵ | ۰ تا ۵ | خام ۰ تا ۲۵؛ ضربدر ۴ = ۰ تا ۱۰۰ | نمره‌ی خامِ کمتر از ۱۳ نشانه‌ی بهزیستیِ پایین است |
| استرس ادراک‌شده PSS-10 (Cohen) | استرسِ ادراک‌شده | ۱۰ | ۰ تا ۴ | ۰ تا ۴۰ | گویه‌های ۴، ۵، ۷ و ۸ معکوس |
| کاربردپذیری سیستم SUS (Brooke, 1996) | کاربردپذیریِ نرم‌افزار یا سایت | ۱۰ | ۱ تا ۵ | ۰ تا ۱۰۰ | گویه‌های فرد: نمره منهای ۱؛ زوج: ۵ منهای نمره؛ جمع ضربدر ۲٫۵ |
| پریشانی روان‌شناختی K10 (Kessler et al., 2002) | پریشانیِ روان‌شناختی | ۱۰ | ۱ تا ۵ | ۱۰ تا ۵۰ | نمره‌ی بالاتر یعنی پریشانیِ بیشتر |
PHQ-9، GAD-7 و K10 ابزارِ غربالگریاند، نه تشخیص؛ اگر در پژوهش‌تان نمره‌ی بالا دیده می‌شود، در صفحه‌ی پایانیِ پرسشنامه راهِ کمک‌گرفتن را بنویسید. ابزارهای رایجی از همین دست را در پرسشنامه‌های استاندارد با نمره‌گذاری خودکار آماده گذاشته‌ایم: گویه‌ها، طیف و گویه‌های معکوس از پیش تنظیم‌اند و نمره‌ی هر نفر خودکار حساب می‌شود.
اگر نسخهی معتبری پیدا نشد
- ابزارِ دیگری برای همان سازه. اغلب برای یک سازه چند ابزارِ معتبر هست؛ آن را انتخاب کنید که نسخهی فارسیِ اعتباریابیشده دارد.
- ترجمه و اعتباریابی، به‌عنوانِ بخشی از کارِ خودتان. مراحلِ ترجمه‌ی بالا، سپس روایی محتوایی (CVR و CVI)، پیش‌آزمون و آلفا، و اگر نمونه اجازه می‌دهد، تحلیلِ عاملیِ تأییدی. جزئیاتِ هر مرحله با مثالِ عددی در روایی و پایایی پرسشنامه آمده است.
- ابزارِ محققساخته. وقتی سازه‌ی شما واقعاً ابزارِ آماده ندارد؛ مسیرش در راهنمای طراحی فرم پرسشنامه.
چک‌لیستِ پیش از استفاده
- نامِ سازنده، سال و مقالهی اصلی را دارم و خوانده‌ام.
- مقالهی اعتباریابیِ فارسی را دارم و نمونه‌اش به جامعه‌ی من نزدیک است.
- تعدادِ گویه‌ها، طیف و گویه‌های معکوسِ نسخهی من با آن مقاله یکی است.
- دستورِ نمره‌گذاری (و برش‌ها، اگر هست) را از منبع دارم، نه از فروشنده.
- وضعیتِ مجوز روشن است و اگر اجازه گرفته‌ام، در پیوست هست.
- قرار است پایایی را در نمونهی خودم دوباره حساب کنم.
پرسش‌های پرتکرار
میتوانم چند گویه از پرسشنامهی استاندارد را حذف کنم؟
وقتی حذف میکنید، ابزارِ دیگری ساختهاید و روایی و پایاییِ گزارششده دیگر مالِ شما نیست. اگر ابزار نسخهی کوتاهِ اعتباریابیشده دارد (مثلاً DASS-21 نسخهی کوتاهِ DASS-42 است)، از همان استفاده کنید.
طیف را از چهاردرجه به پنجدرجه تغییر بدهم تا با بقیهی پرسشنامه یکی شود؟
نه. هر ابزار را با طیفِ خودش اجرا کنید؛ یکسانکردنِ طیفها مهمتر از درستیِ ابزار نیست. در پرسشنامهی آنلاین هر بخش میتواند طیفِ جداگانه داشته باشد.
مقالهی اعتباریابی پانزده سال پیش منتشر شده؛ هنوز قابل استناد است؟
بله، اگر نسخهی معتبرِ دیگری نیست. ولی آلفا را در نمونهی خودتان حساب و گزارش کنید و اگر اعتباریابیِ تازهتری هست، آن را ترجیح بدهید.
پرسشنامهی استاندارد را می‌شود آنلاین اجرا کرد؟
از نظرِ روش، بله؛ اجرای آنلاین با کاغذی برای بیشترِ ابزارهای خودگزارشی هم‌ارز است، به شرطِ این‌که متن، ترتیب و طیف عوض نشود. از نظرِ مجوز، برای ابزارهای آزاد مشکلی نیست و برای ابزارهای تجاری شرایطِ مجوز را ببینید. نکته‌های اجرای آنلاین را در پرسشنامهی پایان‌نامه را آنلاین پخش کنید آورده‌ایم.
استاندارد بهتر است یا محققساخته؟
اگر ابزارِ استانداردِ مناسب با نسخهی فارسیِ معتبر هست، تقریباً همیشه استاندارد: کارِ اعتبارسنجی را دیگران انجام دادهاند و نتیجهتان با پژوهشهای دیگر قابلمقایسه است. محققساخته برای سازهای است که ابزارِ آماده ندارد.
ابزارتان را پیدا کردید؟ از پرسشنامه‌های استانداردِ آماده شروع کنید یا آن را در پرسشنامه‌ساز آنلاین پرسینو بسازید؛ نمره‌ی هر بعد، گزارشِ هر گویه و خروجیِ SPSS با برچسب‌های فارسی آماده است.