طیف لیکرت: پنج گزینه یا هفت گزینه؟ گزینه‌ها، نمره‌گذاری و گزینهی وسط
طیف لیکرت چیست، گزینه‌های استانداردِ طیفِ ۵ و ۷ درجه‌ای برای موافقت، رضایت، اهمیت و تکرار، کِی پنج و کِی هفت، گزینهی وسط لازم است یا نه، نمره‌گذاری و گویهی معکوس، و تحلیلِ درستِ پاسخ‌ها.
طیف لیکرت مقیاسی است که با آن میزانِ موافقتِ پاسخدهنده با یک جمله (یا رضایت، اهمیت و تکرارِ یک چیز) را روی چند درجه‌ی مرتب می‌سنجیم؛ رایج‌ترینش پنجگزینهای است: کاملاً مخالفم، مخالفم، نظری ندارم، موافقم، کاملاً موافقم. رنسیس لیکرت، روان‌شناسِ آمریکایی، آن را در سال ۱۹۳۲ برای سنجشِ نگرش معرفی کرد. هر جمله‌ی طیف یک «گویه» است و چند گویه که یک مفهوم را می‌سنجند، با هم یک «مقیاس» می‌سازند. سؤالِ همیشگی این است: چند گزینه؟
گزینه‌های طیف لیکرت ۵ گزینهای
گزینه‌ها باید با خودِ پرسش جور باشند؛ «موافقم» برای «چقدر راضی هستید؟» بی‌معناست. این پنج مجموعه بیشترِ نیازها را پوشش می‌دهند (کد ۱ برای منفی‌ترین گزینه):
| کد | موافقت | رضایت | اهمیت | تکرار | میزان |
|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | کاملاً مخالفم | خیلی ناراضی | اصلاً مهم نیست | هرگز | خیلی کم |
| ۲ | مخالفم | ناراضی | کم‌اهمیت | به‌ندرت | کم |
| ۳ | نظری ندارم | نه راضی نه ناراضی | تا حدی مهم | گاهی | متوسط |
| ۴ | موافقم | راضی | مهم | اغلب | زیاد |
| ۵ | کاملاً موافقم | خیلی راضی | بسیار مهم | همیشه | خیلی زیاد |
گزینه‌های طیف لیکرت ۷ گزینهای
طیفِ هفت‌درجه‌ای دو درجه‌ی «تا حدی» میانِ وسط و دو سرِ طیف اضافه می‌کند:
| کد | موافقت | رضایت |
|---|---|---|
| ۱ | کاملاً مخالفم | کاملاً ناراضی |
| ۲ | مخالفم | ناراضی |
| ۳ | تا حدی مخالفم | تا حدی ناراضی |
| ۴ | نه موافق نه مخالف | نه راضی نه ناراضی |
| ۵ | تا حدی موافقم | تا حدی راضی |
| ۶ | موافقم | راضی |
| ۷ | کاملاً موافقم | کاملاً راضی |
پنج در برابر هفت
| ۵ گزینه | ۷ گزینه | |
|---|---|---|
| سرعت پاسخ | سریعتر | کندتر |
| تفکیک‌پذیری | کمتر | بیشتر |
| روی موبایل | راحت | شلوغ |
| مناسب برای | نظرسنجی عمومی، تصمیم‌گیری | پژوهش، مقایسه‌ی گروه‌های نزدیک |
قاعده‌ی عملی: اگر میخواهید تصمیم بگیرید («کدام واحد مشکل دارد؟») پنج کافی است. اگر میخواهید تغییرات کوچک را در طول زمان ردیابی کنید، هفت حساسیت بیشتری می‌دهد.
گزینهی وسط: بگذاریم یا نه
گزینهی وسط («نظری ندارم» یا «متوسط») دو کار متفاوت می‌کند و این‌ها را نباید قاطی کرد:
- بی‌طرفی واقعی — کسی که واقعاً نظرش وسط است.
- فرار از پاسخ — کسی که نمی‌خواهد فکر کند یا موضع بگیرد.
اگر گزینهی وسط را بردارید (طیف زوج)، پاسخدهنده مجبور به انتخاب سمت میشود. این برای تصمیم‌گیری خوب است ولی داده را کمی مصنوعی می‌کند.
راه‌حل بهتر: طیف فرد نگه دارید ولی یک گزینهی جدا برای «نمیدانم / تجربهاش را ندارم» بگذارید که در محاسبهی میانگین نیاید. اینطور بی‌طرفی واقعی از بیاطلاعی جدا میشود.
برچسب‌ها را کامل بنویسید
طیفی که فقط دو سرش برچسب دارد («۱ = خیلی بد … ۵ = خیلی خوب») و وسطش عدد خالی است، پاسخ‌دهنده‌ها را به سمت وسط می‌راند. وقتی هر گزینه برچسب دارد، توزیع واقعی‌تر میشود.
ترتیب: از منفی به مثبت یا برعکس
در فارسی که راست‌به‌چپ است، طیف باید از راست شروع شود. نکته‌ی مهم‌تر: ترتیب را در کل پرسشنامه ثابت نگه دارید. اگر در یک سؤال «خیلی خوب» سمت راست باشد و در سؤال بعدی سمت چپ، بخشی از پاسخ‌دهنده‌ها متوجه نمی‌شوند و داده‌تان وارونه میشود.
تله‌ی پاسخدهی مکانیکی
وقتی ۲۰ گویه پشت سر هم با یک طیف می‌آید، بعضی‌ها همه را یک ستون تیک می‌زنند. این را در گزارش میشود تشخیص داد: پاسخی که واریانس صفر دارد و در زمان خیلی کوتاه ثبت شده. چنین پاسخ‌هایی را علامت بزنید و در تحلیل کنار بگذارید — ولی حذفشان نکنید، چون خودِ نرخشان می‌گوید پرسشنامه‌تان خسته‌کننده است.
نمره‌گذاری طیف لیکرت و گویهی معکوس
به گزینه‌ها از منفی به مثبت عدد بدهید: در طیفِ پنجگزینهای ۱ تا ۵ و در هفتگزینهای ۱ تا ۷. نمرهی هر نفر در یک مقیاس، جمع یا میانگینِ نمرهی گویه‌های همان مقیاس است؛ میانگین را ترجیح دهید، چون با تعدادِ گویه عوض نمی‌شود و روی همان طیفِ ۱ تا ۵ خوانده میشود.
گویهی منفی، مثل «از کارم خسته شده‌ام» در پرسشنامهی رضایت شغلی، پیش از جمع‌زدن باید معکوس شود: در طیفِ پنجگزینهای نمرهی تازه ۶ منهای نمره است و در هفتگزینهای ۸ منهای نمره. مثال: کسی به چهار گویهی یک مقیاس ۴، ۵، ۲ و ۳ داده و گویهی سوم منفی است؛ ۲ پس از معکوس‌کردن ۴ میشود و میانگینِ او (۴ + ۵ + ۴ + ۳) ÷ ۴ = ۴٫۰ است.
تحلیل: میانگین یا درصد؟
- یک گویهی تنها داده‌ی ترتیبی است: فاصله‌ی «مخالفم» تا «نظری ندارم» لزوماً با فاصله‌ی «موافقم» تا «کاملاً موافقم» برابر نیست. برای آن توزیعِ پاسخ‌ها، میانه و «درصدِ موافق» (جمعِ دو گزینهی بالا) را گزارش کنید.
- یک مقیاسِ چندگویه‌ای (میانگینِ چند گویه) در بیشترِ پژوهش‌ها فاصله‌ای فرض میشود و میانگین، انحراف معیار، آزمونِ t و همبستگی رویش رایج است. پیش از آن، پایاییِ مقیاس را با محاسبه آلفای کرونباخ بسنجید.
- تفسیرِ میانگین: میانگین را با وسطِ طیف (۳ در پنجگزینهای، ۴ در هفتگزینهای) مقایسه کنید؛ برای اینکه بگویید معنادار بالاتر یا پایینتر از وسط است، آزمونِ t تکنمونهای با مقدارِ آزمونِ ۳ (یا ۴) بگیرید.
گام‌به‌گامِ این تحلیل‌ها در اکسل و SPSS در تحلیل پرسشنامهی لیکرت در اکسل و SPSS آمده است.
ساخت طیف لیکرت در فرم آنلاین
وقتی چند گویه یک طیف مشترک دارند، به‌جای چند سؤالِ جدا از سؤالِ «ماتریسِ تک‌انتخابی» استفاده کنید: هر ردیف یک گویه و هر ستون یک درجه‌ی طیف. در پرسینو هر ردیفِ ماتریس روی گوشی به کارتی عمودی تبدیل میشود تا پاسخدهنده اسکرولِ افقی نکند، و اگر «نظری ندارم» را ستونِ جدا بگذارید، در خروجیِ SPSS گمشده‌ی تعریف‌شده میشود و در میانگین نمی‌آید. برای یک گویهی تنها هم فیلدِ مقیاس یا ستاره هست. برای شروع، صفحه‌ی ساخت پرسشنامه آنلاین را ببینید یا قالبِ رضایت‌سنجی کارکنان را که ۲۵ گویهی لیکرت در پنج بُعد دارد بردارید.
پرسش‌های پرتکرار
طیف لیکرت ۵ گزینهای بهتر است یا ۷ گزینهای؟
برای نظرسنجیِ عمومی و پاسخدهی با گوشی، پنجگزینهای سریعتر و کمخطاتر است. اگر میخواهید تفاوتهای کوچک را میانِ گروهها یا در طولِ زمان ببینید، هفتگزینهای حساسیتِ بیشتری دارد. در پرسشنامهی استاندارد، همان طیفِ نسخهی اصلی را نگه دارید.
گزینهی «نظری ندارم» لازم است؟
طیفِ فرد با گزینهی وسط معمولاً بهتر است، ولی «نمیدانم» یا «تجربهاش را ندارم» را گزینهای جدا از وسطِ طیف بگذارید که در میانگین حساب نشود؛ اینطور بیطرفیِ واقعی از بیاطلاعی جدا میشود.
گویهی معکوس را چطور نمره بدهم؟
در طیفِ پنجگزینهای نمرهی تازه ۶ منهای نمرهی پاسخدهنده است (۱ ← ۵، ۲ ← ۴، ۳ ← ۳) و در هفتگزینهای ۸ منهای آن. این کار را پیش از جمعزدنِ گویهها و پیش از محاسبهی آلفای کرونباخ انجام دهید.
میانگینِ طیف لیکرت را چطور تفسیر کنم؟
میانگینِ مقیاس را با وسطِ طیف مقایسه کنید: در پنجگزینهای بالاتر از ۳ یعنی گرایش به موافقت و پایینتر یعنی گرایش به مخالفت. برای ادعای معنادار بودنِ این فاصله، آزمونِ t تکنمونهای با مقدارِ آزمونِ ۳ بگیرید و برای یک گویهی تنها، توزیع و درصدِ موافق را هم گزارش کنید.